Ratuj Głuszca
iluzja

Umysł człowieka jest fascynujący i niezbadany – do dziś nie znamy wszystkich jego możliwości. Wiemy jednak, że procesy myślenia i spostrzegania nie są doskonałe, lecz mają pewne ograniczenia. Z jednej strony owe mankamenty, przynajmniej na razie, są nie do wyeliminowania, z drugiej – warto być ich świadomym. Zmysły często nas zawodzą. Czasem zdarza się usłyszeć szmer, który nie miał miejsca lub zobaczyć coś, co nigdy nie istniało. Takie złudzenia mogą mieć swoją przyczynę zarówno w okolicznościach zdarzenia, takich jak stan oczekiwania, napięcia lub też wynikać z przemęczenia narządów zmysłów, spowodowanego np. przez długie czytanie. Poza tym czynnikiem sprawczym może być też konstrukcja ludzkiego umysłu, który podczas patrzenia np. na bezkształtne wzory, automatycznie wyszukuje wśród nich znane i logiczne figury geometryczne, czy ludzkie postacie. Taka mechaniczna reakcja zachodzi także podczas czytania wyrazów z przestawionym szykiem liter. Z badań naukowych wynika, że kolejność liter w zapisie danego słowa nie ma znaczenia. Nasz mózg automatycznie ustawia je w spójną sekwencję i odczytuje. Oto jeden z popularnych przykładów, który proszę szybko przeczytać:

Zdognie z nanjwoymszi baniadmai perzporawdzomyni na bytyrijskch uweniretasytch nie ma zenacznia kojnoleść ltier przy zpiasie dengao sołwa. Newajżanszjie jest to, żbey prieszwa i otatsnia lteria byla na siwom mijsecu, ptzosałoe mgoą być w niaedziłe i w dszalym cąigu nie pwinono to sawrztać polbemórw ze zozumierniem tksetu. Dzijee sie tak datgelo, że nie czamyty wyszistkch lteir w sołwie, ale cłae sołwa od razu.

Zagadka

 

Istnieje wiele przykładów podobnych do powyższego. Oto kolejny. Proszę w ciągu 7 sekund policzyć ile liter „f” znajduje się w poniższym zdaniu.

 

FINISHED FILES ARE THE RESULT OF YEARS OF SCIENTIFIC STUDY COMBINED WITH THER EXPERIENCE OF YEARS.

Większość ludzi zauważa 3 lub 4 litery “f”. Jest ich jednak 6 – mózg bowiem zwykle nie dostrzega słowa OFF

Analogiczne zjawiska, zaburzające prawidłową percepcję otoczenia, mają także miejsce w życiu społecznym i społecznym postrzeganiu. Poniżej przedstawiam cztery inne przykłady.

Podstawowy błąd atrybucji (ang. fundamental attribution error)

Defekt ten polega na tendencyjnej ocenie przyczyn zachowania innych osób, a dokładniej na przypisaniu źródła postępowania raczej dyspozycjom wewnętrznym (takim jak charakter, osobowość), niż czynnikom zewnętrznym (sytuacyjnym). Gdy obserwujemy sposób bycia ludzi i zastanawiamy się nad powodami kierującymi ich zachowaniem, częściej wydaje nam się, że czynnikiem sprawczym była skłonność osoby, jej temperament, rzadziej namyślamy się nad tym jak duże znaczenie miały okoliczności i kontekst sytuacyjny. Przykładem może być nieuprzejme zachowanie ekspedientki w sklepie – jak najczęściej uzasadnimy jej postępowanie
Przede wszystkim będzie nam się wydawało, że jest ona niemiłą osobą, która nie nadaje się na zajmowane stanowisko. Natomiast rzadko przyjdzie nam do głowy, że może akurat bolał ją ząb lub po prostu miała zły dzień. Na tym właśnie polega podstawowy błąd atrybucji. Jest on wynikiem nieświadomego przetwarzania informacji przez nasz umysł.

Efekt aureoli (ang. halo effect)

Efekt aureoli jest odmianą podstawowego błędu atrybucji. Jego istota polega na tym, że jedna cecha człowieka lub pierwsze wrażenie jakie na nas wywarł, wpływa na całościową ocenę jego osoby. Gdy uogólniamy właściwość pozytywną, mamy do czynienia z anielskim efektem halo (Galatei), gdy negatywną, błąd nazywamy diabelskim efektem halo (Golema). Ważny jest fakt, że atrybut na podstawie którego wnioskujemy musi być istotny, może nim być: inteligencja, wygląd zewnętrzny, atrakcyjność fizyczna, stosunek do innych ludzi, rasa, płeć lub zawód. Za przykład może posłużyć postrzeganie lekarza (zawód), który jest bardzo miły dla pacjentów (stosunek do innych). Na podstawie jego profesji i nastawienia do ludzi, wiele osób może wywnioskować, że jest to kompetentny doktor i dobry, uczciwy człowiek. Jednak wcale tak być nie musi. Wykonywana profesja oraz życzliwe traktowanie innych nie są tożsame z kwalifikacjami czy cechami osobowości. Ten sam lekarz może celowo przepisywać droższe leki, zaniedbywać rodzinę i brać łapówki.

Stereotypy (ang. stereotypes)

Kolejnym dowodem na specyficzne funkcjonowanie naszego umysłu są stereotypy. Stanowią one skrótowe, uproszczone i wartościujące obrazy rzeczywistości, odnoszące się do rzeczy, osób, grup społecznych czy instytucji. Często są oparte na niepełnej lub fałszywej wiedzy o świecie i funkcjonują w świadomości społecznej, utrwalone przez tradycję. Typowymi przykładami stereotypów są te dotyczące narodowości: Rosjanie piją wódkę, Amerykanie są głupi i grubi, a Cyganie kradną. Wszystkie te cechy to generalizacje, właściwości przypisane wszystkim (bez wyjątku) członkom grupy, bez względu na rzeczywiste różnice między nimi. Co ważne stereotypów nie możemy się pozbyć. Są one niezbędne do szybkiej i automatycznej reakcji, która ma nas chronić przed niebezpieczeństwem. Bo jeśli późnym wieczorem spotkamy na ulicy mężczyznę narodowości romskiej, nie mamy czasu zastanawiać się nad tym, czy ten konkretny człowiek jest złodziejem – z założenia będziemy bardziej czujni, po to by nasz portfel pozostał przy właścicielu. Warto jednak mieć świadomość tego, że nie wszyscy Cyganie są złodziejami i zastanowić się czy gorsze lub lepsze traktowanie innych jest racjonalnie uzasadnione.

Samospełniająca się przepowiednia (błąd Pigmaliona)

Ostatni z opisywanych błędów polega na modyfikowaniu zachowań innych osób, przez nasz sposób ich postrzegania i traktowania. Badania dotyczące tego zjawiska zostały przeprowadzone w szkołach. Uczniowie postrzegani i traktowani jako „dobrzy” dostosowywali się do opinii, jakie panowały na ich temat. Poza tym nauczyciele, którzy pozytywnie ocenili danego ucznia podświadomie ułatwiali mu zdobycie dobrej oceny przez większą liczbę podpowiedzi, czy przedłużanie czasu na rozwiązanie problemów. Przykładem samospełniającej się przepowiedni może być plotka dotycząca kłopotów finansowych banku i jego szybkiego upadku. Osoby wierzące w tę pogłoskę zaczynają na nią reagować i wycofywać swoje oszczędności z owego banku. Gdy takich osób jest więcej, bank faktycznie wpada w kłopoty finansowe i ogłasza upadłość.

To tylko kilka z wielu błędów postrzegania i mechanizmów funkcjonowania ludzkiego umysłu. Niektóre z nich są niezbędne do zabezpieczenia zdrowia i życia, inne pozwalają na podjęcie szybkich decyzji. Należy jednak pamiętać o ich istnieniu i wpływie jaki mają na zniekształcanie rzeczywistości. Dlatego warto być czujnym i nie dać się oszukać własnym zmysłom i schematom myślenia.

Magdalena Kozyra

 

Autor wpisu: ag

Jeden komentarz :) w artykule: ”Iluzje umysłu, czyli jak sami „oszukujemy” siebie”

  1. ddagtbv pisze:

    ddagtbv…

    Keep up the incredible job !! Lovin’ it!…

Wypowiedz się

Musiszsię zalogować aby dodać komentarz.